Kościół – klasztor – parafia

Informacje o całym zespole jakubowym, czyli o tym wszystkim co jest przedmiotem naszych badań.

Kościół i parafia – NIEBAWEM 🙂

Klasztor

Archeologia jakubowa – budynek dawnego klasztoru w zimowej szacie

Klasztor przy kościele św. Jakuba Apostoła w Toruniu jest jednym z najsłabiej rozpoznanych konwentów żeńskich na ziemiach polskich. Zniszczeniu uległa duża ilość klasztornych archiwaliów, w tym przede wszystkim tych, pochodzących z okresu średniowiecza. Choć tradycyjnie wiąże się go z cysterkami,  nie ma pewności czy faktycznie przebywały tu właśnie te zakonnice, a jeśli tak, to na ile owa „cysterskość” była silna i jak długo trwała. Badacze spierają się bowiem nawet o to, ile żeńskich klasztorów istniało w Toruniu w tym czasie. Pod koniec XVI stulecia profesor i sekretarz miasta Torunia, Erazm Rümpler miał na podstawie zachowanych rękopisów i akt ustalić, iż cysterki pojawiły się w mieście w roku 1263. Nie wskazał jednak, przy którym z toruńskich kościołów miały osiąść. J. Fankidejski, który przytacza tę informację sugeruje, iż mógł być to kościół św. Jakuba w Nowym Mieście Toruniu. Świątynia ta jednak ufundowana została ponad 40 lat później, w roku 1309. Nie wykluczone zatem, iż Fankidejski ma na myśli wcześniejszą budowlę – pierwszy nowomiejski kościół lub kaplicę. Z drugiej strony, ustalenia Rümplera nie są potwierdzone i dziś poddaje się je pod wątpliwość. Toruńskie cysterki ledwie kilka razy pojawiają się w źródłach pisanych. Równocześnie od początku XIV wieku w mieście miały mieszkać benedyktynki, dla których w 1311 r. ufundowano klasztor przy kościele Ducha Świętego nad Wisłą, za murami Starego Miasta Torunia. Z tego okresu jedną z najważniejszych jest też informacja o przekazaniu zakonnicom w latach 40-tych XIV stulecia patronatu nad wspomnianym już kościołem św. Jakuba.  Autorem tego nadania (z lat 1335-1341) był wielki mistrz krzyżacki Teodoryka von Altenburg, a potwierdzenia tego przywileju dokonał kolejny wielki mistrz Ludwik König, w roku 1345. Na przełomie XIV i XV stulecia miało dojść do połączenia się obydwu klasztorów, tworzących od tej pory jedno zgromadzenie benedyktyńskie. Prawdopodobnie jednak, jak coraz częściej sugerują historycy, w mieście od około przełomu XIII i XIV wieku istniał jeden konwent, tzw. cysterki-benedyktynki. Był to specyficzny rodzaj zgromadzenia obediencji biskupiej (czyli pozostający pod zwierzchnictwem lokalnej władzy biskupiej, a nie zakonnej), zachowujący regułę benedyktyńską i zwyczaje monastyczne, będące łączące tradycje cysterskie i benedyktyńskie. Sytuacja ta była efektem tego, iż konwenty podległe władzy biskupiej pozbawione były rzeczywistego zwierzchnictwa zakonnego, co powodowało osłabienie łączności z modelem życia właściwym danemu zgromadzeniu. Dochodziło w efekcie do mieszania się owych różnych (choć nie tak odległych) tradycji zakonnych i wytworzenia specyficznej „reguły” cystersko-benedyktyńskiej (podobna sytuacja wystąpiła m.in. w klasztorach w Chełmnie i Żarnowcu). Jak można zaobserwować, z czasem zaczynał tu przeważać element benedyktyński i, jako takie, konwenty te istniały w okresie nowożytnym.

Archeologia jakubowa – Kościół i dawny klasztor św. Jakuba na przełomie XIX i XX wieku, za: „Toruń miasto i ludzie na dawnej fotografii”, Toruń 1998

Toruńskie zakonnice związane były z kilkoma tutejszymi kościołami – wspomnianymi Ducha Świętego nad Wisłą i św. Jakuba w Nowym Mieście oraz Krzyża Świętego i św. Jana Ewangelisty na Przedmieściu Chełmińskim. Ze wszystkich tych świątyń do czasów współczesnych przetrwał jedynie kościół jakubowy. Jak wspomniano, patronatem zakonnic otoczony był on od około połowy XIV wieku. Istnieje duże prawdopodobieństwo, iż przekazanie cysterkom-benedyktynkom owego patronatu oznaczało również ich osiedlenie się przy tej świątyni, choć nie jest to do końca potwierdzone i nadal kwestionowane przez wielu badaczy. Mniszki w 1557 roku zmuszone były opuścić kościół św. Jakuba, gdyż świątynię przejęła w tym czasie nowomiejska gmina ewangelicka. Był to trudny okres dla konwentu, który niemal całkowicie się wyludnił. Zgromadzenie odnowiło się za sprawą siostrzanego klasztoru z Chełmna i przyjęło regułę benedyktyńską. Po długoletnich staraniach powróciły tu w 1667 roku i na południe od świątyni wzniosły okazały kompleks klasztorny. W okresie zaborów ze strony nowych władz pruskich nasilały się ograniczenia wobec, które finał swój znalazły w kasacie konwentu, w roku 1833. Ostatnia zakonnica z klasztoru św. Jakuba, Zofia Winnicka, zmarła w Żarnowcu, w roku 1866. 

Archeologia jakubowa – barokowe okienko wewnątrz budynku dawnego klasztoru (prawdopodobnie okienko furtianki)

Opuszczony klasztor przejęło wojsko i niemal natychmiast rozpoczęto rozbiórkę budynków klasztornych. Z zabudowy klasztornej przetrwał jeden budynek – okazała budowla na planie prostokąta położona około 8 m na południe od kościoła (zlokalizowana jest pod adresem ul. Św. Jakuba 20a, w podwórzu za XIX wiecznym budynkiem obecnej Izby Skarbowej) . Budynek poklasztorny – ze względu na nowożytny wygląd – łączono bezsprzecznie z klasztorem z okresu nowożytnego (benedyktyńskiego). Badania architektoniczne przeprowadzone tu w 2007 roku wskazały jednak, iż pochodzi on już z czasów średniowiecza, prawdopodobnie z XIV stulecia. Budynek ma m.in. dobrze zachowane gotyckie piwnice ze sklepieniami krzyżowymi na gurtach, wspartymi na czterech filarach. Gotycką substancję murów rejestrowano również w murach przyziemia, piętra i szczytach budynku, a w ścianach północnych (tj. od strony kościoła) parteru i piętra odsłonięto po 3 ostrołukowe gotyckie arkady. Po kasacie zgromadzenia budynek poddano przeobrażeniom mającym na celu przystosowanie go do celów obronnych – w ścianie tylnej i szczytowej wykonano strzelnice, a od strony południowej dostawiono kaponierę.  W źródłach z lat 60-tych XIX stulecia budynek określany jest jako koszary więzienne i areszt. Wkrótce przeprowadzono tu jednak kolejną przebudowę, przystosowując go do celów biurowych. W spisie z 1922 roku pod adresem św. Jakuba 20 wymienia się biura 4 Inspekcji Twierdzy i Sądu 35 Dywizji oraz areszt.  Po II wojnie światowej w budynku urządzono mieszkania. Niestety, z czasem budowla popadała w coraz gorszy stan techniczny i ogólne zaniedbanie. Wreszcie, oddano ją toruńskiemu Muzeum Okręgowemu i poddano gruntownemu remontowi, któremu towarzyszył nadzór archeologiczny. Od 2010 roku mieszczą się tu biura i biblioteka toruńskiego Muzeum Okręgowego. 

Archeologia jakubowa – budynek dawnego klasztoru – gurty sklepienia w piwnicy oraz elewacja północna z częściowo zrekonstruowanymi po remoncie gotyckimi arkadami

Opracowano na podstawie m.in.:

J. FANKIDEJSKI, Klasztory żeńskie w dyecezyi chełmińskiej, Pelplin 1883.
J.L. JURKIEWICZ, Pomorski Szlak Cystersów, Pelplin 2006.
J. KUREK, Obserwancja zakonna toruńskich cysterek-benedyktynek w latach 1311-1632, [w:] Sanctimoniales. Zakonny żeńskie w Polsce i Europie Środkowej (do przełomu XVIII i XIX wieku), Bydgoszcz-Toruń 2010.
J. KUREK, Inwentarz zespołu akt cysterek-benedyktynek toruńskich z lat 1311-1833, Archiwa, biblioteki i muzea kościelne, t. 86, Lublin 2007.
E. NAWROCKA, Budynek przy ul. Św. Jakuba 20a w Toruniu. Program konserwatorski. Analiza historyczna architektury i wnioski konserwatorskie (maszynopis w posiadaniu Miejskiego Konserwatora Zabytków w Toruniu), Toruń 2007.
P. OLIŃSKI, Między zakonem krzyżacki a mieszczaństwem pruskim. Uwagi o klasztorach żeńskich w wielkich miastach pruskich, [w:] Cysterki w dziejach i kulturze ziem polskich dawnej Rzeczypospolitej i Europy Środkowej, Poznań 2004.
A. RADZIMIŃSKI, Kościół w państwie zakonu krzyżackiego w Prusach 1243-1525, Malbork 2006.
W. SZOŁDRSKI, Kronika benedyktynek toruńskich, Miesięcznik Diecezji Chełmińskiej, t. 6, Pelplin 1934.

Zajrzyj również do działu Jakubowa bibliografia!


 

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Log Out / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Log Out / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Log Out / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Log Out / Zmień )

Connecting to %s